uzupełniały się. Zawsze też Ewa pamiętała w modlitwach o mnie, a ja w medytacjach o niej ("zabieraliśmy" razem siebie w każdą wewnętrzną podróż). Ewa w swej praktyce położyła nacisk na program krija jogi z Iśvaraparanidhana. Ja natomiast w większym stopniu realizowałem program jogangi.
Przypominają się fragmenty różnych nauk czy relacji, które budzą teraz wątpliwości, np. te dotyczące Buddy. W relacji z osiągnięcia parinibbany nieprawdopodobne wydaje się jakoby Budda wszedł w skupienie i zanim osiągnął ostateczne wyzwolenie przeszedł wszystkie stopnie dhyany od pierwszego do czwartego. To musi być raczej relacja z pozycji świadka, który nie zdawał sobie sprawy jak funkcjonuje oświecony. Wyzwolony nie musi przechodzić wszystkich poziomów medytacji, gdyż jego umysł jest wolny w sposób absolutny czyli kiedy chce spontanicznie jest na poziomie, który urzeczywistnił.

Przypisy
*Artykuł ten nie mógłby się ukazać bez doświadczeń spisanych w formie podręcznika przez Patańdżalego oraz jego komentatora Wjasę, bez publikacji Marzenny Jakubczak pt. Poznanie wyzwalające. Filozofia jogi klasycznej (Kraków 1999) oraz bez wymiany doświadczeń, dyskusji, a przede wszystkim wsparcia ze strony Ewy Chrzanowskiej-Gruzla.
(1) Dla autora i jego żony praktyki mające swe źródło w mistycyźmie wschodnim, a wiążące się z dyscypliną duchową, jeśli mają charakter czysto jogiczny mogą być zastosowane w sposób komplementarny, przy jasno określonym celu i bez zbędnego bagażu kulturowego. Granicę wyznacza światopogląd naukowy i prakseologia. A chodzi tu o jogę klasyczną, medytację buddyjską oraz kontemplację dzogczen o prowieniencji tak buddyjskiej, jak i bon.
(2) B. K. S. Iyengar, Joga, Warszawa 1990.
(3) m.in. M. Eliade, Joga. Nieśmiertelność i wolność, Warszawa 1984; P. Brunton, Ścieżkami jogi, Warszawa 1992; P. Yogananda, Autobiografia jogina, Zakopane 1993; R. S. Mishra, Podstawy jogi królewskiej, Sosnowiec 1995.
(4) m.in. L. Żądło, Klucz do tajemnic umysłu. Regresing w praktyce, Katowice 1997.
(5) m.in. Swami Rama, Żyjąc wśród himalajskich mistrzów, Bydgoszcz 2000.
(6) m.in. N. Norbu, Kryształ i ścieżka światła. Sutra, tantra i dzogczen, Kraków 2001; Swami Rama, Droga ognia i światła. Zaawansowane techniki jogi, t. 1-2, Bydgoszcz 2001; K. Jakubczak, Doświadczenie mistyczne w tradycji buddyjskiej, [w]: Między wiarą a gnozą. Doświadczenie mistyczne w tradycjach Orientu, red. M. Jakubczak, M. Sacha-Piekło, s. 175-240, Kraków 2003.
(7) Klasyczna joga indyjska. Jogasutry przypisywane Patańdżalemu i Jogabhaszja czyli komentarz do Jogasutr przypisywany Wjasie, przekł. L. Cyboran, Warszawa 1986.
(8) M. Jakubczak, Doświadczenie mistyczne w jodze klasycznej, [w]: Między wiarą a gnozą. Doświadczenie mistyczne w tradycjach Orientu, red. M. Jakubczak, M. Sacha-Piekło, s. 35-109, Kraków 2003; M. Jakubczak, Elementy filozofii jogi, [w:] Filozofia Wschodu, red. B. Szymańska, s. 59-81, Kraków 2001.
(9) M. Jakubczak, Poznanie wyzwalające. Filozofia jogi klasycznej, Kraków 1999.
(10) m.in. Dzogczen. Ścieżka samowyzwolenia, wybór i tłumaczenie J. Sieradzan, Kraków, vol. 1 (1989), 4 (1991), 5 (1993); P. P. Arya, Medytacje wedyjskie i nieśmiertelność, Bydgoszcz 2011; Ch. Hartranft, Jogasutry Patańdźalego. Techniki medytacji i metafizyczne aspekty jogi, Gliwice 2013.
(11) tłumaczenie artukułu G. Kaviraj, The Doctrine of Pratibha in Indian Philosophy, The University of Burdwan 1966, http://bibliotekajogi3.pl/?page_id=278; P. P. Arya, op. cit., s. 231-6.
(12) "(...) Wszechświat w strumieniu, galaktyka w strumieniu,/ Ziemia w strumieniu, samoświetlne Istoty - / strumienie w strumieniu./ (...) Wszystko obecne we wszechnurcie." Pieśń urzeczywistnienia XVIII (14.12.2015).
(13) "(...) Jest taki snop światłości./ Jest taki wgląd w naturę wolności./ (...) Jest. Jak świt złotej tarczy ponad szczytami." Pieśń urzeczywistnienia XXIII (01.03.2016).
(14) Jogasutry przypisywane Patańdżalemu i Jogabhaszja czyli komentarz do Jogasutr przypisywany Wjasie, przekł. L. Cyboran, [w:] Klasyczna joga indyjska..., s. 54.
(15) " (...) Można. / Jeszcze można doznać tej wizji. / W zachodzącym wewnątrz słońcu / samopowstały prastrumień - z Otchłani. // Jak w tym strumieniu wszystkości / odnaleźć ocean ciszy? (...)" Pieśń urzeczywistnienia XX (14.02.2016).
(16) Jogasutry przypisywane Patańdżalemu i Jogabhaszja czyli komentarz do Jogasutr przypisywany Wjasie, przekł. L. Cyboran, [w:] Klasyczna joga indyjska..., s. 71-2.
(17) Jogasutry przypisywane Patańdżalemu i Jogabhaszja czyli komentarz do Jogasutr przypisywany Wjasie, przekł. L. Cyboran, [w:] Klasyczna joga indyjska..., s. 5-6.
(18) Jogasutry przypisywane Patańdżalemu i Jogabhaszja czyli komentarz do Jogasutr przypisywany Wjasie, przekł. L. Cyboran, [w:] Klasyczna joga indyjska..., s. 236.
(19) Jogasutry przypisywane Patańdżalemu i Jogabhaszja czyli komentarz do Jogasutr przypisywany Wjasie, przekł. L. Cyboran, [w:] Klasyczna joga indyjska..., s. 171.
(20) Jogasutry przypisywane Patańdżalemu i Jogabhaszja