Punktem odniesienia dla polskiej powieści od ponad stu lat pozostaje arcydzieło Bolesława Prusa.



Młody poeta i malarz (rocznik 1980), laureat ubiegłorocznej Nagrody Kościelskich, na "Lalkę" odpowiada ambitnie powieścią "Lala". Nie jest to ambicja bez pokrycia.


Czerwone korale

Na okładce widzimy wydobyte z archiwum rodzinnego autora sepiowe zdjęcie mądrze patrzącej dziewczynki, która trzyma na ręce lalkę. Zdjęcie jest zniszczone, popękane, jakby cudem ocalone z pożarów i zawirowań historii. Jedyne dwa silniejsze akcenty kolorystyczne to maki we włosach i rząd wiśniowych korali na szyi, okrągłych jak wielkie perły.

U Dehnela nic nie dzieje się przypadkiem. Wiśniowe "perły" zwracają uwagę na wątek, który jak czerwona nić przewija się przez całą powieść, przydając jej dodatkowej spoistości.

Zobaczmy: "Nie wiem, gdzie zacząć tę historię, bo przecież zaczynałem ją tyle już razy; i teraz, i dziesięć lat temu, kiedy z emfazą właściwą piszącym czternastolatkom umyśliłem sobie tytuł: " Gazale polskie", bo gazala to "wiersz jak sznur pereł", więc do osobnych i połączonych zarazem wątków narracji babcinej nadaje się wyśmienicie". Opowiadana przez Dehnela historia przenosi nas do "Kijowa 1875 roku, skrzącego się od świec płonących w wysokich kandelabrach, migającego w salach balowych toaletami z Paryża i frakami z Londynu, spływającego strumieniami szampana i strugami pereł".

Pierwsza narratorka, babcia Lala, przypina pod szyją "broszkę z macicą perłową". Kiedy indziej "oczy jej płonęły w ciemnej oprawie jak trujące perły w czarnych perłopławach". Jej z kolei babka tak wygląda na portrecie: "w jednej ręce laseczka, w drugiej wachlarz ze strusich piór, na włosach złota siateczka z perłami". Rodzinny serwis "na środku każdego spodeczka miał jeszcze taką małą scenkę pastoralną, szaroperłową, każdą inną". W pamiętniku Lali: "Perły toczyły się na ziemię. Perły i łzy".

W koncepcie "wielkiej narracji" Dehnela istotną rolę odgrywają pierwsi słuchacze, ci, którym te historie po wielekroć opowiadała babcia (narrator i jego rodzina oraz przyjaciele), a także ci, którym potem opowiadał je sam (wspomniani przyjaciele, przygodni pasażerowie w pociągach relacji Gdańsk - Warszawa i Warszawa - Gdańsk). Nic dziwnego, że jedną z tych osób, na których sprawdzana była magiczna siła opowieści, jest "Małgorzata, czyli Margherita, czyli Perła", której świat "jest bardzo piękny i harmonijny", jako że "perła w każdym miejscu jest równie perłowa".


Bezimienny Garbacik

Kijów roku 1875? Dwa czy trzy lata później przyszedł na świat Bolesław Leśmian, w Kijowie spędził dzieciństwo i okres studiów. Leśmian pojawia się epizodycznie w powieści Dehnela jako jeden z adoratorów prababci narratora ("Ona grała na fortepianie, on stał oparty o tego lakierowanego wieloryba i patrzył jej prosto w oczy. A mógłby coś zadedykować"); osobiście sądzę, że został tu przywołany przede wszystkim jako autor "Przygód Sindbada Żeglarza", które, obok powieści Potockiego, należą do najbardziej udanych prób przeniesienia orientalnych wzorów narracji na grunt prozy polskiej.

Pośród adoratorów babci Lali też mamy postać znaną z historii literatury. Już na pierwszej stronie powieści pojawia się " Stendhal z Julkową dedykacją", potem "młody człowiek z opowiadań babci" zamienia się w "kawałek błyszczącej kliszy z widokiem lisowskiego ogrodu", występuje jako "zbiór anegdot" albo jako "kilkaset czy kilka tysięcy stron tłumaczeń francuskich powieści". Wreszcie pada nazwisko i wiadomo, że chodzi o Juliana Rogozińskiego.

Ta metoda wplatania rzeczywistych postaci przydaje narracji Jacka Dehnela posmaku autentyczności. O jej skuteczności możemy się przekonać na przykładzie Garbacika. Tak pojawia się w powieści, bez imienia, ulubiony nauczyciel babci w kieleckim gimnazjum: "Nauczyciel historii. Niesłychanie inteligentny człowiek, potem był profesorem, chyba w Krakowie, ale nie jestem pewna; niedawno umarł, bo czytałam notkę w "Przekroju". Kilka przytoczonych w powieści anegdot szkolnych ciekawie charakteryzuje tę postać. Chodzi o Józefa Garbacika (1907 - 1976), mediewistę, który w latach trzydziestych odbył kilka podróży naukowych do Włoch (w powieści wspomina się o jego przejściowej fascynacji Mussolinim). Po wojnie habilitował się na Uniwersytecie Jagiellońskim rozprawą o Kallimachu. Wydał też tzw. kodeks zagrzebski zawierający ważne materiały archiwalne dotyczące dziejów polskiej dyplomacji XV i XVI wieku, redagował monografie Jasła i Krosna. Jeden z jego uczniów wspomina: "Mówił cicho, monotonnie, nie wyczerpując tematu. Czas wypełniał kojarzonymi naprędce impresjami, nierzadko dowcipnymi, zwłaszcza gdy chodziło o prace różnych autorów odnoszących się do poruszanego problemu". W powieści narysowany jest plastycznie, jakby sfotografowany: "chudy jak patyk, bidny jak mysz kościelna, chodził zawsze w tym samym garniturze z przydługimi, wypchanymi na kolanach nogawkami, które mu się układały w takie fałdki, w obwarzanki". "Lala" to, jak widać, powieść mocno osadzona w sprawdzalnej rzeczywistości, choć niektóre rzeczy pozostały w niej niedopowiedziane, osnute poetycką mgiełką.


Sznur wielbicieli

Przed Julianem Rogozińskim Lala miała innego narzeczonego, poetę Adzia (Adka). "Zdobył ją efektownym szturmem od strony literackiej - pisze Dehnel - to jest publikował w poważnych pismach dedykowane (z całą powagą) ukochanej poważne wiersze, rojące się od kunsztownych porównań, bizantyjskich przepychów, zapomnianych bóstw i bestii mistycznych". Dowiadujemy się jeszcze, że pochodził z ubogiej rodziny, studiował w Warszawie, znał doskonale niemiecki i tłumaczył. Napisał też poemat żałobny po śmierci Piłsudskiego (było w nim, pamiętała po sześćdziesięciu latach babcia, coś "o lwicy śniegu, konającej w słońcu na sztachetach, i o Tanatosie chodzącym po dachach"). Nazwisko nie pada, ale można domniemywać, że narzeczonym tym był Adolf Sowiński.

Nie koniec na tym. Już poza powieścią odnajdujemy jeszcze jednego adoratora babci: "Podkochiwałem się też w takiej Rosjance, która się nazywała Lala. Mieszka w Gdańsku i nawet się do mnie ostatnio odezwała telefonicznie. Była narzeczoną naszej sławy literackiej w Kielcach, mianowicie poety Adolfa Sowińskiego. On był już autorem wierszy drukowanych w " Skamandrze" i "Wiadomościach Literackich", a po wojnie napisał książkę biograficzną o latach szkolnych Żeromskiego. Z Sowińskim zetknąłem się po latach. On w końcu pozostał za granicą, związał się z jakąś panią w Wiedniu. Znał zresztą znakomicie niemiecki i tłumaczył poezję niemiecką i, jak mi opowiadano, tak straszliwie tęsknił do Polski, że właściwie w pewnym sensie umarł z nostalgii".

To wspomnienie, nagrane na taśmie, ukazało się drukiem w pięćsetnym numerze "Plusa Minusa", w roku 2002, a jego autorem jest Gustaw Herling-Grudziński.


Ex oriente lux

Wróćmy na koniec do Prusa. Jeszcze jeden cytat z "Lali": "Teraz czytam wiersze starego poety, czytam jego przekład gnostyckiego "Hymnu o Perle", który Margot kupuje, ilekroć znajdzie w antykwariacie, a potem rozdaje przyjaciołom, bo to o Marghericie, Perle leżącej na dnie oceanu w splotach smoczego cielska; więc czytam i odnajduję tam to, o czym wiedziałem od zawsze, tak jak wie każdy z nas, że wszyscy jesteśmy synami i córkami Króla". Do tego samego starego poematu, tłumaczonego przez Miłosza, odwoływała się, przytaczając go nawet w całości, Olga Tokarczuk w swej książeczce o "Lalce" Prusa ("Lalka i perła"). U Tokarczuk mistyczna perła sprawia jednak wrażenie jakby przyszytej do kożucha. U Dehnela sznur pereł stanowi organiczną część tej bogatej powieści, jej wątek przewodni, odsyłający w dodatku do orientalnych źródeł narracji.

JAN ZIELIŃSKI

Jacek Dehnel, "Lala". Wydawnictwo W. A. B., Warszawa 2006. Seria Archipelagi