Jacek Dehnel
Per造, szampan i 透y - Jan Zieli雟ki
Punktem odniesienia dla polskiej powie軼i od ponad stu lat pozostaje arcydzie這 Boles豉wa Prusa.



M這dy poeta i malarz (rocznik 1980), laureat ubieg這rocznej Nagrody Ko軼ielskich, na "Lalk" odpowiada ambitnie powie軼i "Lala". Nie jest to ambicja bez pokrycia.


Czerwone korale

Na ok豉dce widzimy wydobyte z archiwum rodzinnego autora sepiowe zdj璚ie m康rze patrz帷ej dziewczynki, kt鏎a trzyma na r璚e lalk. Zdj璚ie jest zniszczone, pop瘯ane, jakby cudem ocalone z po瘸r闚 i zawirowa historii. Jedyne dwa silniejsze akcenty kolorystyczne to maki we w這sach i rz康 wi郾iowych korali na szyi, okr庵造ch jak wielkie per造.

U Dehnela nic nie dzieje si przypadkiem. Wi郾iowe "per造" zwracaj uwag na w徠ek, kt鏎y jak czerwona ni przewija si przez ca陰 powie嗆, przydaj帷 jej dodatkowej spoisto軼i.

Zobaczmy: "Nie wiem, gdzie zacz望 t histori, bo przecie zaczyna貫m j tyle ju razy; i teraz, i dziesi耩 lat temu, kiedy z emfaz w豉軼iw pisz帷ym czternastolatkom umy郵i貫m sobie tytu: " Gazale polskie", bo gazala to "wiersz jak sznur pere", wi璚 do osobnych i po陰czonych zarazem w徠k闚 narracji babcinej nadaje si wy鄉ienicie". Opowiadana przez Dehnela historia przenosi nas do "Kijowa 1875 roku, skrz帷ego si od 鈍iec p這n帷ych w wysokich kandelabrach, migaj帷ego w salach balowych toaletami z Pary瘸 i frakami z Londynu, sp造waj帷ego strumieniami szampana i strugami pere".

Pierwsza narratorka, babcia Lala, przypina pod szyj "broszk z macic per這w". Kiedy indziej "oczy jej p這n窸y w ciemnej oprawie jak truj帷e per造 w czarnych per這p豉wach". Jej z kolei babka tak wygl康a na portrecie: "w jednej r璚e laseczka, w drugiej wachlarz ze strusich pi鏎, na w這sach z這ta siateczka z per豉mi". Rodzinny serwis "na 鈔odku ka盥ego spodeczka mia jeszcze tak ma陰 scenk pastoraln, szaroper這w, ka盥 inn". W pami皻niku Lali: "Per造 toczy造 si na ziemi. Per造 i 透y".

W koncepcie "wielkiej narracji" Dehnela istotn rol odgrywaj pierwsi s逝chacze, ci, kt鏎ym te historie po wielekro opowiada豉 babcia (narrator i jego rodzina oraz przyjaciele), a tak瞠 ci, kt鏎ym potem opowiada je sam (wspomniani przyjaciele, przygodni pasa瞠rowie w poci庵ach relacji Gda雟k - Warszawa i Warszawa - Gda雟k). Nic dziwnego, 瞠 jedn z tych os鏏, na kt鏎ych sprawdzana by豉 magiczna si豉 opowie軼i, jest "Ma貪orzata, czyli Margherita, czyli Per豉", kt鏎ej 鈍iat "jest bardzo pi瘯ny i harmonijny", jako 瞠 "per豉 w ka盥ym miejscu jest r闚nie per這wa".


Bezimienny Garbacik

Kij闚 roku 1875? Dwa czy trzy lata p騧niej przyszed na 鈍iat Boles豉w Le鄉ian, w Kijowie sp璠zi dzieci雟two i okres studi闚. Le鄉ian pojawia si epizodycznie w powie軼i Dehnela jako jeden z adorator闚 prababci narratora ("Ona gra豉 na fortepianie, on sta oparty o tego lakierowanego wieloryba i patrzy jej prosto w oczy. A m鏬豚y co zadedykowa"); osobi軼ie s康z, 瞠 zosta tu przywo豉ny przede wszystkim jako autor "Przyg鏚 Sindbada 疾glarza", kt鏎e, obok powie軼i Potockiego, nale膨 do najbardziej udanych pr鏏 przeniesienia orientalnych wzor闚 narracji na grunt prozy polskiej.

Po鈔鏚 adorator闚 babci Lali te mamy posta znan z historii literatury. Ju na pierwszej stronie powie軼i pojawia si " Stendhal z Julkow dedykacj", potem "m這dy cz這wiek z opowiada babci" zamienia si w "kawa貫k b造szcz帷ej kliszy z widokiem lisowskiego ogrodu", wyst瘼uje jako "zbi鏎 anegdot" albo jako "kilkaset czy kilka tysi璚y stron t逝macze francuskich powie軼i". Wreszcie pada nazwisko i wiadomo, 瞠 chodzi o Juliana Rogozi雟kiego.

Ta metoda wplatania rzeczywistych postaci przydaje narracji Jacka Dehnela posmaku autentyczno軼i. O jej skuteczno軼i mo瞠my si przekona na przyk豉dzie Garbacika. Tak pojawia si w powie軼i, bez imienia, ulubiony nauczyciel babci w kieleckim gimnazjum: "Nauczyciel historii. Nies造chanie inteligentny cz這wiek, potem by profesorem, chyba w Krakowie, ale nie jestem pewna; niedawno umar, bo czyta豉m notk w "Przekroju". Kilka przytoczonych w powie軼i anegdot szkolnych ciekawie charakteryzuje t posta. Chodzi o J霩efa Garbacika (1907 - 1976), mediewist, kt鏎y w latach trzydziestych odby kilka podr騜y naukowych do W這ch (w powie軼i wspomina si o jego przej軼iowej fascynacji Mussolinim). Po wojnie habilitowa si na Uniwersytecie Jagiello雟kim rozpraw o Kallimachu. Wyda te tzw. kodeks zagrzebski zawieraj帷y wa積e materia造 archiwalne dotycz帷e dziej闚 polskiej dyplomacji XV i XVI wieku, redagowa monografie Jas豉 i Krosna. Jeden z jego uczni闚 wspomina: "M闚i cicho, monotonnie, nie wyczerpuj帷 tematu. Czas wype軟ia kojarzonymi napr璠ce impresjami, nierzadko dowcipnymi, zw豉szcza gdy chodzi這 o prace r騜nych autor闚 odnosz帷ych si do poruszanego problemu". W powie軼i narysowany jest plastycznie, jakby sfotografowany: "chudy jak patyk, bidny jak mysz ko軼ielna, chodzi zawsze w tym samym garniturze z przyd逝gimi, wypchanymi na kolanach nogawkami, kt鏎e mu si uk豉da造 w takie fa責ki, w obwarzanki". "Lala" to, jak wida, powie嗆 mocno osadzona w sprawdzalnej rzeczywisto軼i, cho niekt鏎e rzeczy pozosta造 w niej niedopowiedziane, osnute poetyck mgie趾.


Sznur wielbicieli

Przed Julianem Rogozi雟kim Lala mia豉 innego narzeczonego, poet Adzia (Adka). "Zdoby j efektownym szturmem od strony literackiej - pisze Dehnel - to jest publikowa w powa積ych pismach dedykowane (z ca陰 powag) ukochanej powa積e wiersze, roj帷e si od kunsztownych por闚na, bizantyjskich przepych闚, zapomnianych b鏀tw i bestii mistycznych". Dowiadujemy si jeszcze, 瞠 pochodzi z ubogiej rodziny, studiowa w Warszawie, zna doskonale niemiecki i t逝maczy. Napisa te poemat 瘸這bny po 鄉ierci Pi連udskiego (by這 w nim, pami皻a豉 po sze嗆dziesi璚iu latach babcia, co "o lwicy 郾iegu, konaj帷ej w s這鎍u na sztachetach, i o Tanatosie chodz帷ym po dachach"). Nazwisko nie pada, ale mo積a domniemywa, 瞠 narzeczonym tym by Adolf Sowi雟ki.

Nie koniec na tym. Ju poza powie軼i odnajdujemy jeszcze jednego adoratora babci: "Podkochiwa貫m si te w takiej Rosjance, kt鏎a si nazywa豉 Lala. Mieszka w Gda雟ku i nawet si do mnie ostatnio odezwa豉 telefonicznie. By豉 narzeczon naszej s豉wy literackiej w Kielcach, mianowicie poety Adolfa Sowi雟kiego. On by ju autorem wierszy drukowanych w " Skamandrze" i "Wiadomo軼iach Literackich", a po wojnie napisa ksi捫k biograficzn o latach szkolnych 疾romskiego. Z Sowi雟kim zetkn掖em si po latach. On w ko鎍u pozosta za granic, zwi您a si z jak捷 pani w Wiedniu. Zna zreszt znakomicie niemiecki i t逝maczy poezj niemieck i, jak mi opowiadano, tak straszliwie t瘰kni do Polski, 瞠 w豉軼iwie w pewnym sensie umar z nostalgii".

To wspomnienie, nagrane na ta鄉ie, ukaza這 si drukiem w pi耩setnym numerze "Plusa Minusa", w roku 2002, a jego autorem jest Gustaw Herling-Grudzi雟ki.


Ex oriente lux

Wr鵵my na koniec do Prusa. Jeszcze jeden cytat z "Lali": "Teraz czytam wiersze starego poety, czytam jego przek豉d gnostyckiego "Hymnu o Perle", kt鏎y Margot kupuje, ilekro znajdzie w antykwariacie, a potem rozdaje przyjacio這m, bo to o Marghericie, Perle le膨cej na dnie oceanu w splotach smoczego cielska; wi璚 czytam i odnajduj tam to, o czym wiedzia貫m od zawsze, tak jak wie ka盥y z nas, 瞠 wszyscy jeste鄉y synami i c鏎kami Kr鏊a". Do tego samego starego poematu, t逝maczonego przez Mi這sza, odwo造wa豉 si, przytaczaj帷 go nawet w ca這軼i, Olga Tokarczuk w swej ksi捫eczce o "Lalce" Prusa ("Lalka i per豉"). U Tokarczuk mistyczna per豉 sprawia jednak wra瞠nie jakby przyszytej do ko簑cha. U Dehnela sznur pere stanowi organiczn cz窷 tej bogatej powie軼i, jej w徠ek przewodni, odsy豉j帷y w dodatku do orientalnych 廝鏚e narracji.

JAN ZIELI垶KI

Jacek Dehnel, "Lala". Wydawnictwo W. A. B., Warszawa 2006. Seria Archipelagi
Jacek Dehnel
fot. Emilian Snarski


Lala, Wydawnictwo W. A. B., 2006
Ph. Larkin - Zebrane, Biuro Literackie 2008
Ekran kontrolny. Biuro Literackie 2009
Saturn,Wydawnictwo W.A.B., 2011
Rubryki strat i zysk闚, Biuro Literackie 2011


Si pisze.


Blog o mi璠zywojennych zbrodniach:
http://www.tajnyde...


Felietony w Wirtualnej Polsce:

http://ksiazki.wp....

"Uratowa babci" - Marty Mizuro recenzja z "Lali" w portalu Onet
http://czytelnia.o...

"„Lala” i cacka(nie) kulturalne" (A. Kropkiewicz, recenzja "Lali")
http://www.regalow...

"Bez p豉cz闚, d御闚 i rzucania mi璚hem" - wywiad (K. Mikurda, Biuro Literackie)
http://www.biuroli...

"Na dwoje Gombrowicz wr騜y" - wywiad (A. Nowaczewski, Undergrunt)
http://undergrunt....


www.nieszuflada.pl

www.martagornicka....


(inne linki w bibliografii)


Hosted by Onyx Sp. z o. o. Copyright © 2007 - 2018  Fundacja Literatury w Internecie